Dramalı Rıza Bey-1- Volkan VAROL
Milli direniş ve teşkilatlanmanın öncülerinden, 1. Anzavur isyanının müfreze komutanı, Akbaş Cephaneliği’nin basılmasında başroldeki isim, Damat Ferit’e suikast girişiminde bulunan ve bunun sonucunda idam edilen; İttihat ve Terakki Cemiyeti üyesi, Teşkilatı Mahsusa Ajanı, Kuvayı Milliye kahramanı Dramalı Rıza Bey’i iki bölümde inceleyeceğiz.
1- Milli Mücadele Dönemi’ne Kadar Geçen Süreç
Dramalı Rıza Bey Balkan dağlarında yetişen Türk komitacılarından biridir. Balkan Savaşları (1912-13) sonrasında Drama-Serez bölgesinde komitacılık faaliyetleri yapmıştır. Savaş sonrası Trakya bölgesinde kurulan Garbi Trakya Hükümeti Müstakilesi’nin kendini lağvetmesi sonucu bölgede Süleyman Askeri bey başkanlığında ‘Türk Batı Trakya Komitesi’ kurulmuş ve Dramalı Rıza da bu gizli teşkilatın mensubu olmuştur. Komitenin Yunan Makedonyası sorumluluğuna Fuat Bey (Balkan) getirilmiş ve Rıza Bey de burada bulunan Müslüman halkın Yunan saldırılarından korunması ve halkın iç bünyelerinde teşkilatlanması için görevlendirilmiştir. Nitekim Atina Sefareti’ne 1914 yılında sunulan bir yazıda Dramalı Rıza Bey’in Yunanlar tarafından bölgedeki çetecilik faaliyetleri konusunda arandığı ve İttihatçıların çete teşkilatları hakkında soruşturma yaptığı görülmüştür. (Arşiv Belgelerine Göre Balkanlarda ve Anadolu’da Yunan Mezalimi, Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Osmanlı Arşivi)
Dramalı Rıza Bey Batı Trakya’daki faaliyetleri sonrası, Harbiye Nazırı ve Başkumandan Enver Paşa’nın kurduğu Teşkilatı Mahsusa’nın bünyesine dahil olmuştur.
Birinci Dünya Savaşı’ndan önce Yunan idaresine giren Trakya, Epir ve Makedonya bölgesinden Osmanlı topraklarına 200.000’den fazla Türk göçmen gelmiş ve Türklerin bölgeden zulüm edilerek kovulması üzerine İttihat ve Terakki Hükümeti Balkan Savaşları sırasında devlete ihanet etmiş unsurlardan ülkeyi temizleme hareketini başlatmıştır. Bu plan doğrultusunda Rumların Anadolu’dan sevkini sağlamak amacıyla da Teşkilatı Mahsusa bu bölgeye bazı komitacıları göndermiştir. Rıza bey de Teşkilat tarafından Batı Anadolu’da görevlendirilmiş; Bergama, Manisa, Dikili ve Menemen bölgesinde faaliyetler göstererek burada bulunan Rum ahalinin Yunanistan’a tehciri meselesinde aktif rol oynamıştır. Rıza Bey bu görevi, bölgedeki tehcir faaliyetlerinden dolayı Mütareke döneminde “tehcir suçlusu” olarak hükümet tarafından aranan Jandarma Yüzbaşısı Sarı Edip Efe ile birlikte gerçekleştirmiştir.
İlerleyen yıllarda Vakit gazetesinde çıkan bir yazıda Dramalı Rıza Bey’in Rum tehcirindeki rolü şöyle belirtilmiştir: “Bu şerir Harbi Umumiden bir az mukaddem Bergama’da, Manisa’da, Dikili’de ve bu kazalara merbut mahallelerde i’ka edilen tehcirin yegane kahramanlarındandı.” (Vakit, 2 Haziran 1336(1920), Nr. 528/2879)
1914 yılında 1. Dünya Savaşı’nın başlaması ve Osmanlı Devleti’nin de savaşa dahil olması üzerine Teşkilatı Mahsusa birçok mensubunu farklı cephelere göndermiştir. Dramalı Rıza da Suriye’ye gitmiş ve Binbaşı Mümtaz Bey’in karargahında görevlendirilmiştir. Rıza Bey bu cephede 1. Kanal Harekatına katılmıştır.
Rıza Bey, 1917 yılında İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin İstanbul Teşkilatı Başkanı Kemal Bey (Kara Kemal) tarafından, İngiliz Kemal ile birlikte “İngiliz Ajanı Lawrence’yi yakalamak” görevine verilmiştir. Bu görev öncesinde Kara Kemal, Rıza Bey’den, İngiliz Kemal’i çetecilik konusunda yetiştirmesini istemiştir. Bu ikili daha sonra, Lawrence’yi yakalamak için trenle Adana’ya gitmiş ve oradan Şam’a geçmiştir. Fakat Osmanlı Devleti’nin yenilgiyi kabul edip Mondros Mütarekesi’ni imzalaması sonucu ikili görevi tamamlayamadan geri dönmüştür.
Rıza Bey, Mondros Mütarekesi sonrasında Osmanlı Hükümeti’nin İttihatçıları tutuklamaya başlamasından dolayı İstanbul’a gitmemiş, Manisa-Akhisar bölgesine gelerek İzmir’in işgaline kadar tütün ticareti ile meşgul olmuştur. İzmir’in işgalinin sonrasında ise Batı Anadolu’da Yunan işgaline karşı mücadeleyi başlatan ve Kuvayı Milliye’yi kuran isimler arasında yer almıştır.
Volkan VAROL
Tarihçi